یادگیری روش بررسی روغن و مایعات خودرو یکی از کلیدی‌ترین مهارت‌های فنی برای جلوگیری از آسیب‌های پرهزینه به پیشرانه، سیستم انتقال قدرت و مدار ترمز است. افت نامحسوس سطح مایعات یا افت کیفیت شیمیایی آن‌ها، نخستین علامت آغاز استهلاک قطعات مکانیکی خودرو به شمار می‌رود. با تسلط بر روش بررسی روغن و مایعات خودرو در شرایط دمایی استاندارد، می‌توانید پیش از روشن شدن چراغ‌های اخطار پشت آمپر، سلامت فنی سیستم‌های اصلی را تضمین کرده و مانع هزینه‌های سنگین تعمیرگاهی شوید.

چه زمانی برای بررسی روغن و مایعات خودرو اقدام کنیم؟ (دوره زمانی و شرایط دما)

اجرای درست روش بررسی روغن و مایعات خودرو نیازمند آگاهی از تفاوت شرایط دمایی هر مایع است. تغییرات حجمی ناشی از انبساط و انقباض حرارتی در هر سیال متفاوت است؛ به همین دلیل، بررسی همه آن‌ها در یک حالت یکسان خطای قرائت ایجاد کرده و به کمبود حجم مایع یا سرریز بیش از حد منجر می‌شود.

برای به‌کارگیری صحیح روش بررسی روغن و مایعات خودرو، شرایط دمایی زیر را به خاطر بسپارید:

• روغن موتور: بررسی پس از رسیدن موتور به دمای کاری و خاموش کردن آن (۵ تا ۱۰ دقیقه بعد از توقف روی سطح تراز) انجام می‌شود تا روغن جاری به کارتل برگردد.
• مایع خنک‌کننده (ضدیخ): حتماً در زمان خاموش بودن پیشرانه و پیش از استارت صبحگاهی (حالت کاملاً خنک).
• روغن ترمز و هیدرولیک فرمان: در حالت موتور خاموش، سرد یا ولرم، بدون باز کردن بی‌مورد درپوش‌ها.
• روغن گیربکس اتوماتیک: در بیشتر مدل‌ها با موتور روشن، دمای کارکرد نرمال و پس از گردش کامل اهرم دنده در حالت P یا N.

روش بررسی روغن موتور و سنجش کیفیت آن

نخستین بخش از راهنمای روش بررسی روغن و مایعات خودرو، خوانش دقیق گیج روغن موتور است. خودرو را در مکانی کاملاً مسطح پارک کنید. میله نشانگر گیج را خارج کرده و با پارچه تمیز و فاقد پرز پاک کنید. گیج را تا انتها در جای خود قرار داده و پس از دو ثانیه بیرون بکشید. سطح لایه روغنی باید دقیقاً بین خطوط حداقل (Min) و حداکثر (Max) قرار داشته باشد. پایین بودن سطح روغن سبب سایش شدید میل‌سوپاپ و یاتاقان‌ها می‌شود، در حالی که پر کردن بالاتر از خط Max به کف‌کردگی، افت فشار و روغن‌سوزی منتهی خواهد شد.

در فرایند روش بررسی روغن و مایعات خودرو نباید صرفاً بر تیره بودن رنگ روغن موتور تمرکز کرد. دوده ناشی از احتراق در همان هزار کیلومتر ابتدایی توسط ادتیوهای پاک‌کننده روغن جذب شده و رنگ آن تیره می‌شود. برای سنجش سلامت، قطره‌ای از روغن را بین انگشتان تست کنید؛ روغن سالم حس لغزندگی دارد و زبر یا پودری نیست. وجود بوی غلیظ بنزین روی گیج یا ایجاد رنگ شیری روی درپوش موتور، نشانه نفوذ سوخت خام یا آسیب‌دیدگی واشر سرسیلندر است.

روش بررسی روغن گیربکس در خودروهای اتوماتیک و دنده‌ای

در تشریح روش بررسی روغن و مایعات خودرو، تفاوت اساسی میان گیربکس‌های اتوماتیک و دستی وجود دارد. در گیربکس‌های اتوماتیک دارای گیج (ATF)، بررسی در دمای کارکرد نرمال و وضعیت موتور روشن انجام می‌گیرد. ابتدا پا را روی پدال ترمز نگه داشته، دسته‌دنده را در تمام موقعیت‌ها حرکت دهید و سپس روی P یا N بگذارید. روغن گیربکس اتوماتیک باید زلال، به رنگ سرخابی یا آلبالویی روشن و عاری از ذرات معلق باشد. تیره شدن آن به رنگ قهوه‌ای همراه با بوی سوختگی، فرسودگی صفحات داخلی گیربکس را هشدار می‌دهد.

در نقطه مقابل، بیشتر گیربکس‌های دستی فاقد گیج در موتور هستند. پیاده‌سازی روش بررسی روغن گیربکس دستی، مستلزم رفتن زیر خودرو در حالت تراز و باز کردن پیچ تراز دیواره گیربکس است. سطح واسکازین باید تا لبه زیرین مجرای این پیچ پر باشد؛ به‌طوری‌که با لمس نوک انگشت، روغن احساس شود. افت سطح واسکازین معمولاً ناشی از خرابی کاسه‌نمدها بوده و سبب بد جا رفتن دنده‌ها و ایجاد صدای زوزه خواهد شد. در صورت نیاز به شارژ یا تعویض دوره‌ای، همواره از روغن گیربکس دستی و اتوماتیک اصل منطبق با دفترچه فنی خودرو استفاده فرمایید.

روش بررسی روغن ترمز و هیدرولیک فرمان

یکی از ظریف‌ترین اصول در روش بررسی روغن و مایعات خودرو، مراقبت در باز نکردن بیهوده درپوش مخزن روغن ترمز است. مایع ترمز جاذب شدید رطوبت محیط (Hygroscopic) است؛ ورود هوای آزاد به مدار، رطوبت را بالا برده، نقطه جوش روغن را کاهش می‌دهد و در ترمزگیری‌های شدید پدال را نرم و بی‌اثر می‌کند. به همین دلیل بررسی سطح روغن ترمز صرفاً از روی جداره شفاف مخزن پلاستیکی و بین خطوط Min و Max صورت می‌گیرد.

افت تدریجی سطح مایع ترمز به دلیل سایش لنت‌ها و جلو رفتن پیستون کالیپرها طبیعی است و نباید سریعاً با سرریز پر شود؛ زیرا پس از نصب لنت جدید، روغن اضافی سرریز خواهد کرد. روغن ترمز استاندارد به رنگ زرد کهربایی بسیار زلال است و تیره شدن آن علامت نیاز به تخلیه کامل مدار است. برای پیشگیری از کاهش راندمان بوستر، استفاده از روغن ترمز با استانداردهای DOT 4 و DOT 3 ضروری است. در بررسی مخزن روغن هیدرولیک نیز خودرو باید خاموش و چرخ‌ها کاملاً مستقیم باشند؛ کف‌کردگی یا سیاهی روغن نشانه ورود هوا به مدار و فرسودگی پمپ هیدرولیک است که با تعویض به‌موقع با روغن هیدرولیک فرمان مرغوب برطرف می‌شود.

روش بررسی ضدیخ و مایع خنک‌کننده رادیاتور

در مجموعه مراحل روش بررسی روغن و مایعات خودرو، ایمنی سیستم خنک‌کننده بالاترین اهمیت را دارد. باز کردن درپوش رادیاتور یا مخزن انبساط در زمان گرم بودن پیشرانه موجب فوران ناگهانی آب جوش تحت فشار و سوختگی شدید می‌شود؛ بنابراین این بررسی باید منحصراً در حالت سردی کامل پیشرانه انجام شود.

بررسی ضدیخ شامل دو فاکتور اصلی است:

• سطح مایع: مشاهده تراز مایع بین خطوط نشانگر روی مخزن انبساط پلاستیکی (نه درپوش رادیاتور اصلی).
• کیفیت و غلظت: رنگ شفاف و باطراوت (سبز، آبی، صورتی). مایع گل‌آلود یا زنگ‌زده نشان‌دهنده فساد ترکیبات ضدخوردگی و اسیدی شدن مدار است که نیازمند شستشوی رادیاتور و تعویض کامل سیال خواهد بود.

جدول عیب‌یابی بالینی در روش بررسی روغن و مایعات خودرو

با کمک جدول زیر می‌توانید در زمان اعمال روش بررسی روغن و مایعات خودرو، وضعیت سلامت مایعات را بر اساس مشخصات ظاهری ارزیابی کرده و اقدامات لازم را انجام دهید.

اشتباهات متداول در روش بررسی روغن و مایعات خودرو و سرریز آن‌ها

تسلط بر روش بررسی روغن و مایعات خودرو مانع از بروز اشتباهاتی می‌شود که اغلب هزینه‌های هنگفتی به راننده تحمیل می‌کنند. بزرگ‌ترین خطا، مخلوط کردن دو ضدیخ با پایه‌های متفاوت (معدنی و آلی) است. این کار واکنش شیمیایی نامطلوب ایجاد کرده و ژلی غلیظ در مدار می‌سازد که شبکه رادیاتور را مسدود می‌کند.

اشتباه رایج دیگر، افزودن روغن موتور با گرانروی نامناسب است؛ برای نمونه سرریز روغن غلیظ 20W-50 در موتوری که بر پایه 5W-30 طراحی شده، بالابرهای هیدرولیکی سوپاپ را دچار اختلال می‌کند. همچنین استفاده از آب شیر خانگی به جای آب مقطر دیونیزه برای رادیاتور، با تشکیل رسوبات آهکی عملکرد انتقال حرارت را تخریب می‌کند.

اجرای منظم روش بررسی روغن و مایعات خودرو نیازمند ابزار پیچیده‌ای نیست؛ کافی است هر دو هفته یک‌بار زمان مشخصی را به این کار اختصاص دهید تا سلامت قطعات متحرک پیشرانه و ایمنی سیستم ترمز را به بهترین شکل حفظ کنید.